آخرت ضرور است و اكتسابش از وجوه ستوده به غايت متعسّر است ، بنابر آنكه كسب‌هاى جميله بسيار نادر و گاهى معدوم است ، و سلوك طريق تحصيل آن بر احرار و ارباب همم عاليه بىنهايت دشوار . و به اين سبب است كه نفوس كامله اكثر و اغلب از مال ناقص حظّ و بىنصيب افتند . و ناقصان به كثرت مال محظوظ باشند ، و عاقلان دانند كه آن نقص نيست و اين كمال نتواند بود . و همچنين عملى شبيه به شجاعت صادر شود از جمعى كه شجاع نباشند ، مانند كسانى كه به حروب هايله و خطرهاى عظيمه خود را در افكنند براى حصول مال ، يا ملك يا غرضى ديگر از اغراض خسيسهء دنيويّه . و في الحقيقه باعث بر آن شره باشد نه فضيلت شجاعت ، چه نفس شريف را در معرض خطر افكندن به طمع مال يا جاه يا غرض ديگر از اغراض دنيّه ، از دنائت و خساست نفس باشد نه از فضيلت . و « شجاع » آن كس است كه حذرش از ارتكاب امور قبيحهء شنيعه بيشتر باشد از انقطاع حيات و انصرام عمر ، و به اين جهت كشته‌شدن جميل را بر زندگى مذموم اختيار كند « 1 » . و از اين جمله معلوم شد كه عفّت و شجاعت و سخاوت بر وجه نيكويى و كمال نيايد الّا از مردى حكيم ، و اركان اين فضايل صورت نگيرد الّا به حكمت . و حقيقت حكمت مركب است از علمى مطابق و عملى موافق . اين است كه گفته‌اند معنى حكيم راست كردار راست گفتار است . پس حكيم غير عامل ، ناقص باشد و همين سلوك راه ظاهر تنها كرده باشد ، و از راه باطن كه نتيجه‌اش رسيدن است به خدا قدمى نپيموده باشد ، و رسيدن به خدا ممكن نيست الّا به وارستگى از قيد جسم ، چه با تعلّق به جسم به خدا كه نه جسم است [ و نه متعلّق به

--> ( 1 ) . اشاره به اين است آنچه شجاع حقيقى على بن أبى طالب - عليه السلام - به اصحاب خود مىگفت : « ايّها النّاس إنّكم إن لم تقتلوا تموتوا . و الذي نفس ابن أبى طالب بيده لالف ضربة بالسّيف على الرّأس أهون من ميتة على الفراش » . يعنى اى مردمان اگر چاره كنيد كه كشته نشويد چه توانيد كرد كه با اجل موعود نميريد . به خدائى كه جان على بن أبى طالب در قبضهء قدرت اوست كه هزار ضربت شمشير بر سر آسان‌تر است از مردن بر بستر . بحار الأنوار ، ج 68 ص 264 ، باب الاستعداد للموت و گوهر مراد ص 684 .